مهندسی بهداشت محیط                      

هر سال، دهه آخر شعبان به عنوان دهه بهداشت و نکوداشت مساجد مورد توجه قرار می‌گیرد و طی آن به نظافت و پاکیزگی مساجد پرداخته می‌شود تا مومنان در مکانی آراسته به ضیافت الهی رمضان قدم بگذارند. بی‌تردید بهداشت مساجد به‌هیچ‌وجه نباید منحصر به دهه آخر شعبان باشد. وجود دهه بهداشت مساجد به این معنا نیست که فعالان این حوزه، تنها در این مقطع زمانی خاص به امر نظافت پرداخته، بقیه سال را بی‌اعتنا به این ضرورت برخاسته از ایمان باشند.و ضرورت دارد در تمامی ایام سال به ویژه در ایام ماه مهمانی خدا توجه ویژه ای به بحث بهداشت مساجد صورت پذیرد.   بهداشت مساجد نظافت در اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. اهتمام به نظافت و پاکیزگی مساجد به عنوان پایگاه‌هایی برای ابلاغ پیام اسلام نیز در روایات مورد تاکید فراوان قرار دارد. مسجد مکانی است که همه مومنان فارغ از تمامی مسائل گرد هم می‌آیند. نظافت و تمیزی مسجد می‌تواند به همه آنها روحیه ببخشد. در آیه 31 سوره اعراف توصیه شده که انسان‌ها هنگام عزیمت به مسجد زینت خود را با خود بردارند که زینت هم می‌تواند زینت‌های ظاهری چون پوشیدن لباس پاکیزه و استفاده از عطر باشد و هم زینت باطنی به معنای پاک سازی روح و آراسته شدن به صفات پسندیده.باشد ضرورت دارد در این مجال نکاتی را درخصوص رعایت بهداشت مسجد به طور مختصر بیان نمائیم ، امید که مورد توجه حضرت حق قرار گیرد.   الف)بهداشت صحن 1- سنگفرش نمودن صحن با مصالح ساختمانی مقاوم، ساده، زیبا، بدون درز و قابل شستشو انجام گردد. 2- جاروب کردن روزانه و تی کشیدن با مواد ضدعفونی کننده صورت پذیرد. 3-  قراردادن ظرف زباله )درب دار) به همراه کیسه زباله در گوشه ای از صحن الزامی است. ب)بهداشت فرش و ... فرش‌ها می‌توانند پرزهای آلرژی‌زا داشته باشند که اغلب تمیز کردن آنها مشکل‌تر است. به همین دلیل یا باید به‌طور مرتب، حداقل روزی یک بار، ویا اینکه پس از هر بار برگزاری مراسم نماز، فرش‌ها را به خوبی جاروب بکشیم. همچنین نظافت همیشگی و شستشوی گاه به گاه فرش‌ها، وجود کفش کن مناسب یا کیسه‌های نایلون برای قرار دادن کفش نمازگزاران از مواردی است که در مساجد باید به آنها توجه شود. 1- جاروب کردن روزانه و مستمر (ترجیحا" استفاده از جاروبرقی) صورت پذیرد. 2- جلوگیری از آلودگی فرشها  (رعایت بهداشت فردی و مواد غذایی و ...)موردتاکید قرار گیرد. 3- حداقل سالی دو بار فرشهای مسجد را بشوییم.   ج)بهداشت سجاده و مهر و تسبیح 1- سجاده ها را هرچند وقت یکبار شستشو و تمیز نماییم. 2- سطح مهر ها با سوهان و یا سمباده تمیز گردد. 3- تسبیح ها با مواد ضدعفونی کننده جهت جلوگیری از آلودگی شستشو شوند.( به ازاءهر ده لیتر آب یک قاشق مرباخوری گرد پرکلرین به آن افزوده و پس از حدود بیست دقیقه تسبیح ها را خارج کرده و آویزان کنند.   د) بهداشت وضوخانه وقتی صحبت از بهداشت مسجد می‌شود، بهداشت وضو خانه‌ها اولین نکته‌ای است که به ذهن می‌آید؛ هرچند در دستورات اسلامی‌ توصیه شده افراد قبل از ورود به مسجد در خانه یا جای دیگر خود را پاکیزه کنند و وضو بگیرند، اما در هر حال وضوخانه‌ و سرویس بهداشتی باید در هر مسجدی وجود داشته باشد. 1- برای وضو گرفتن از آب لوله کشی استفاده نمایند و ازآب حوض مساجد بدلیل امکان انتقال بیماریها برای وضو گرفتن استفاده نگردد. 2- همواره در وضوخانه باید مواد شوینده (ترجیجاً صابون مایع)جود داشته باشد. 3-  در وضوخانه ها محلهایی برای آویختن لباس تعبیه شود و نصب آینه سودمند می باشد. 4- وضوخانه حداقل روزی یک بار ضدعفونی گردد . برای این منظور می توانید از مخلوط ده لیتر آب به علاوه پنج گرم پر کلرین استفاده نمائید 5- در وضوخانه محلهای برای شستشوی پا تعبیه گردد.         ذ)بهداشت آبدارخانه برای رعایت نکات بهداشتی در آبدارخانه مساجد باید نکات زیر را رعایت نمود
1-کسانی که در آبدارخانه مسجد کار می‌کنند، باید کارت ویژه معاینه پزشکی، روپوش روشن و حوله و صابون مخصوص داشته باشند. 2-. همچنین باید در آبدارخانه جعبه کمک‌های اولیه وجود داشته باشد تا هنگام بروز حوادث احتمالی جزیی در دسترس باشد. 3- توجه به مسایل ایمنی برای جلوگیری از آتش‌سوزی در مسجد ضروری است.   ه)سرویس بهداشتی نظافت دائمی ‌و مرتب دستشویی‌ها و وجود صابون مایع در دستشویی از نکاتی است که باید به آن توجه شود. تهویه مناسب یکی از نکات بسیار مهم است که گاهی از آن غفلت می‌شود 1- سرویس بهداشتی تا زیر سقف کاشی، مجهز به سیفون، فلاش تانک و هواکش باشد. 2- وجود لوله کشی صابون مایع در سرویس بهداشتی الزامی است. 3-  حتی المقدور سعی شود نظافت سرویس بهداشتی را با ریختن آب به مقدار کافی تمیز نگاه داریم. ژ)بهداشت پذیراییبرای استفاده از هر نوع خوراکی یا نوشید نی، باید اصول صحیح بهداشتی رعایت شود. 1- در هنگام خرید مواد غذایی حتما به تاریخ تولید و انقضاء توجه شود 2- میوه و سبزیجات مورد استفاده باید ضدعفونی و به دقت شسته شود. . *** مراحل ضد عفونی سبزیجات و میوه جات :  1- پاکسازی: برطرف نمودن مواد زائدو گل و لای و شستشو با آب کافی ضروری است 2- انگل زدائی : برای این منظور سبزیهاو میوه هارا در پنج لیتر آب غوطه ور نموده و به ازاء هر لیتر آب ( معادل چهار لیوان ) پنج قطره مایع ظرفشوئی به آن اضافه و خوب به هم بزنند تا سبزیجات و میوه جات در کفاب قرار گرفته و بعد از پنج دقیقه خارج کنند 3- ضدعفونی : سپس سبزیجات و میوه جات انگل زدائی شده را در ده لیتر آب و یک قاشق چای خوری پودر پر کلرین غوطه ور نموده و سپس سبزی ضد عفونی شده را دوباره با آّب سالم شستشو داده تا باقیمانده کلر یا مواد ضد عفونی کننده کاملا از سبزی جدا شوند. 4- شستشوی نهائی : سبزی ضد عفونی شده را با آب تمیز و کافی مجددا" شسته و سپس مصرف نمائید.     و)بهداشت آب آشامیدنی 1- آب آشامیدنی لوله کشی شهری که مورد تایید مقامات بهداشتی است مورد استفاده قرار گیرد. 2- استفاده از لیوانهای یکبار مصرف در کنار آّب سرد کن برای آشامیدن آب ضرورت دارد. 3- یخ را از محلهای بهداشتی تهیه کرده و در مراحل استفاده باید همواره نکات بهداشتی را مورد توجه قرار دهند.   ر) بهداشت ظروف و … 1- ظروف مورد استفاده، استکان و نعلبکی ها رابا مواد شوینده و ضدعفونی کننده(پرکلرین) تمیز و در محلهای در بسته (کمد و ...) نگهداری شود. 2- استفاده از ظروف یکبار مصرف در اندازه های مناسب با نوع غذا هنگام پذیرایی الزامی است. 3- برای جلوگیری از آلودگی ظروف  ، شستن دستهای آلوده، جلوگیری از ورودحشرات و جوندگان مانند مگس وموش ودرب دار بودن ظروف الزامی است. 4- از به کار بردن فنجان یا لیوانهای لب پریده و معیوب خودداری شود. 5- استفاده از ظروف مشترک که موجب شیوع بیماری می گردد ممنوع می باشد.   ز)جمع آوری و دفع زباله در مساجد به تعداد کافی زباله دان درب دار پلاستیکی یا فلزی ضدزنگ قابل شستشو وجود داشته باشد و زباله ها باید روزانه ومرتب تخلیه شود، همچنین از ریختن زباله و مواد زائد در داخل مسجد و محوطه آن خودداری نماییم.   ک) نصب توری کلیه دربها و پنجره ها بدون درز و شکستگی بوده و با نصب توری می توان از ورود حشرات و جوندگان به داخل مسجد خودداری نمود.   م)رعایت اصول ایمنی در مسجد شستشوی روزانه دستگیره ها و نرده ها با مواد ضدعفونی کننده)یک قاشق غذا خوری دتول در یک لیوان بزرگ آب یعنی 250سانتی متر مکعب آب) جهت جلوگیری از آلودگی الزامی است   وجود پله‌های محدود با عرض بیش از 50 سانت و ارتفاع در حدود 20 سانتی متر، فقدان هرگونه مانع که ممکن است انسان ندانسته به آن برخورد کند، مثل برجستگی پاشنه ی در، کنترل درجه سرما و گرمای مسجد و همچنین مواردی مثل پیشگیری از برخورد باد مستقیم کولر به افراد از مسائلی است که انتظار می‌رود در مساجد مورد نظر قرار گیرند.   ح)تهویه، گرما و سرمای مسجدتجمع نمازگزاران به خصوص در ایام و مناسبت‌های ویژه می‌تواند موجب بروز مشکلات جدی برای‌ آنان شود، موضوعی که اغلب در طراحی مساجد از آن غفلت می‌کنیم و فقط در مواقع شلوغی و ازدحام به یاد آن می‌افتیم، به خصوص هنگام ادای نماز، اگر هوای سالم و یا اکسیژن کافی وجود نداشته باشد، می‌تواند در افراد با بیماری‌های مزمن ریوی موجب تنگی‌ نفس و گیجی وخواب ‌آلودگی غیرطبیعی شود.  تهویه، عامل مهمی برای حفظ کیفیت هوای سالم در داخل مسجد محسوب می‌شود و باعث دفع رطوبت زیاد، آلوده‌کننده‌های مضر، گرد و غبار، قطرات تنفسی آلوده به انواع میکروب‌ها و بوی بد عرق می گردد.  در صورتی که فن‌های برقی تهویه برای این کار موجود نباشد، می‌توان از پنکه‌های سقفی، یا پنکه‌های رومیزی یا دیواری استفاده کرد.   چ)نور در مسجدوجود نور مناسب در شبستان مسجد در گذشته‌ها موضوعی مهم بود که معمار مسجد باید تمهیدات خاصی را برای آن در نظر می‌گرفت. معماران برای این منظور اغلب نورگیر‌هایی در جاهای مناسب تعبیه می‌کردند یا پنجره‌هایی در ارتفاع نزدیک به سقف می‌ساختند که بتوانند در صورت نیاز آن را ببندند یا باز کنند.  وجود نور کافی در تمام قسمتها ، پیش بینی تامین نور در شرایط قطع برق، انجام شود.  لازم است در نورپردازی مساجد، علاوه بر زیبایی ظاهری، به پخش یکنواخت نور و تامین روشنایی مناسب برای مطالعه نیز دقت شود.   خ)بهداشت چادرهای مشترک در بیشتر مساجد، چادرهای به رنگ روشن( موسوم به چادر نماز ) برای استفاده نمازگزاران در قفسه خاصی قرار داده‌اند اما طبق قانون وزارت بهداشت، توزیع هر نوع البسه برای استفاده عموم، مانند لباس‌های خاص عزاداری، چادر، مقنعه و... ممنوع است چرا که مشاهده  شده این لباس‌ها می تواند باعث انتقال آلودگی‌ها از افراد بیمار به سایر افراد شود.. اگر قرار است چادری برای استفاده عمومی در مسجد گذاشته شود، باید به‌صورت یک بار مصرف باشد. یعنی پس از یک بار استفاده در جای مخصوصی قرار داده شود تا پیش از استفاده بعدی دوباره شستشو و ترجیحا" گندزدائی شود.         ت)بهداشت فردی رعایت  بهداشت فردی نیز به هنگام حضور در مسجد یکی دیگر از موارد بسیار مهم در پیشگیری از ابتلا به بیماری‌ها است.که باید توسط همه نماز گزاران مورد توجه قرار گیرد.  با آنکه نظافت در اسلام دارای جایگاه خاصی است و مسلمانان به این امر اهتمام جدی می‌ورزند، اما گاهی اوقات ممکن است بعضی افراد دقت نکنند که بوی بد بدن یا دهان‌ آنها، دیگران را اذیت می‌کند. رعایت نظافت شخصی، استحمام روزانه و تعویض روزانه لباس‌ها راه مناسبی برای پیشگیری از این مشکل است. همچنین جنس لباس‌ها در کم کردن تعرق نقش به سزایی دارند. استفاده از لباس‌های نخی توصیه شده و ضمنا" شستشوی مرتب جورابها مورد تاکید می باشد.   ن) خادمان سلامت خادمان سلامت مساجد نقش بسیار مهم و انکار ناپذیری در حفظ و ارتقاء بهداشت مساجد دارند. و همت و همکاری آنها می تواند در بهبود شرایط بهداشتی مساجد نقش مهمی داشته باشد.   وظایف خادمان سلامت : نظارت بر وضعیت بهداشتی سیستم تهویه، سرویس بهداشتی آب آشامیدنی، ایمنی، سیستم اطفاء حریق و در و پنجره مسجد، فاضلاب، نظارت بر وسایل مصرفی و داخلی از جمله جانماز و مهر، کتابخانه، کفش‌داری‌ها و فرش‌ها، نظارت بر بهداشت آبدارخانه‌ها و مکان‌های پخت غذا ، برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای نمازگزاران و هماهنگی با ائمه مساجد و هیات‌های امنا در امور بهداشتی، ارائه خدمات بهداشتی به مردم و اجرای دستورالعمل‌های اعلام شده و ارائه پیشنهادهای لازم به شهرداری و مرکز امور رسیدگی به مساجد برای ارتقای سطح سلامت مسجد است.   توصیه های بهداشتی ماه مبارک رمضان: ارتباط روزه با چاقی و چربی خون بالا: روزه دار با نخوردن غذای فراوان در واقع زمینه سوختن چربی های زاید بدن و نو شدن چربی های ذخیره ای بدن را فراهم می آورد. غذا را کاملاً بجوید، زیرا تند خوردن و زیاد خوردن باعث گا ستریت (ترش کردن) و زخم معده و سایر ناراحتی های گوارشی می شود . هم در سحرگاه و هم موقع افطار غذا را آهسته بجوید و از زیاد خوردن بپرهیزید. زمانی که افطاری و شام در یک وعده صرف می شود، معده فرصت هضم خواهد داشت و روزه دار برای خوردن سحری اشتهای لازم را به دست خواهد آورد. در افطار از مصرف مایعات زیاد پرهیز کنید و تا حد امکان از مصرف چای بسیار داغ و آب بسیار سرد در ابتدای افطار خودداری کنید. از مصرف غذاهای پخته و سرخ شده، نفاخ، حجیم و سنگین خودداری نمایید. خواب و استراحت کافی به خصوص برای نوجوانان ضروری است. ماه مبارک رمضان، ماه امساک است. غذا نباید زیاد از حد مصرف شود؛ چون در این ماه، همه دستگاه های بدن باید در حال استراحت باشند. غذای افطار باید سبک و زودهضم باشد. روزه و رژیم غذایی صحیح، خستگی معده در طول یازده ماه را برطرف می کند و اسید معده به جای غذا از طریق صفرا خنثی می شود. جمع شدن پوست شکم در اثر روزه، جلوگیری از اتساع معده، تصفیه خون و نابودی انگل های معده به وسیله اسید معده به علت نبود غذا در معده از دیگر فواید روزه داری است. تا جای ممکن از مصرف زولبیا و بامیه به علت حساسیت روغن در پخت آن خودداری شود. در صورت تمایل به مصرف، آن را در منزل تهیه و مصرف کنید. توصیه های غذایی ماه مبارک رمضان : غذاهای پر پروتئین و پر انرژی از قبیل انواع گوشت، ماهی، تخم مرغ، پنیر، کشک و ... را در حد اعتدال مصرف کنید. مصرف خرما در ماه مبارک رمضان بسیار مفید است (هم در سحر و هم در افطار).  افطار با خرما خستگی را از بین می برد، به فرد شادابی می دهد و موجب سهولت هضم غذا و جذب آن می شود. قند خرما و کشمش که از انواع قند های ساده اند و راحت جذب می شوند، به سرعت از طریق مخاط معده جذب می شود و باعث تخفیف احساس گرسنگی می گردد. در نتیجه، روزه دار به طور طبیعی غذای فراوانی نخواهد خورد و این سبب خواهد شد که خطر ورم و التهاب معده در اثر خوردن غذای زیاد، پس از مدتی گرسنگی پیش نیاید. مصرف گوشت به صورت سوپ و در صورت در دسترس نبودنِ گوشت استفاده از قلم گاو یا گوساله با مقداری هویج و سبزیجات می تواند غذایی بسیار مقوی و مغذی باشد و کمبود گوشت را جبران نماید. کشک یا پروتئین جامد، منبع دیگری است که پروتئین فراوان دارد و هنگام استفاده از آش رشته می توان از آن استفاده کرد. مصرف کشک بسیار مقوی خواهد بود البته کشک باید پاستوریزه باشد یا 20  دقیقه جوشانده و سپس مصرف شود. استفاده از غذاهایی که سبزی در پخت آن به کار رفته، می تواند در تعادل و تنظیم کار دستگاه گوارش بسیار مفید باشد. مصرف سبزیجات برای برطرف کردن کمبود املاح و ویتامین ها نیز بسیار ضروری است. مصرف لبنیات را که در تکامل و شکل گیری دستگاه های مختلف بدن، چه در دوران کهولت و چه در دوران نوجوانی بسیار لازم و ضروری است، فراموش نکنید. خوردن میوه در ماه مبارک رمضان برای روزه دار بسیار ضروری است. میوه ها به سبب داشتن پتاسیم فراوان در ایجاد تعادل لازم نمکِ خون موثرند. در ضمن، چون خودشان آب فراوانی دارند به تدریج ضمن هضم، آب آزاد می کنند و برای پیشگیری از تشنگی مفید هستند. غذاهای سبک و زود هضم مانند شیر برنج، فرنی، نان و پنیر و سبزی، نان و کره با عسل یا مربا، سوپ جو، آش و........برای افطاری توصیه می شوند. روزه داران باید برای صرف سحری به موقع بیدار شوند تا فرصت کافی برای غذا خوردن داشته باشند. در سحر بهتر است یک غذای کامل شامل از گروه غلات، گوشت و سبزی ها مصرف شود. برای وعده سحری حتماً بیدار شوید و طبق برنامه غذایی ناهار، غذا بخورید.  سعی کنید از سه وعده غذا در ماه مبارک یک وعده را کسر کنید.  در فاصله افطاری و سحری از خوردن غذاهای بی مورد و تنقلات (هله هوله....) خودداری کنید. در طول روزهای ماه رمضان به دلیل نوع فعالیت هورمونی نخوابید و در عوض، شب ها زودتر بخوابید و سحر حتماً بیدار شوید. در وعده سحری سعی کنید غذای ساده ، پرانرژی و کم حجم بخورید و از خوردن غذاهای حجیم خودداری نمایید. مقدار فیبر (سبوس گندم، میوه، سبزی و...) در غذاهای خود را بیشتر کنید. همچنین عادات غذایی را به سمت تغذیه درست هدایت نمایید. توصیه می شود بعد از اتمام غذای سحر، یک واحد سیب درختی بخورید. سه ساعت پیش از افطار پیاده روی، فعالیت و حرکت های ورزشی تند انجام دهید. بعد از افطاری حدود 300 گرم از میوه های ترش می توانید بخورید. بهتر است با کمی نمک یا آب ولرم یا شیر داغ و یک عدد  خرما افطار کنید. در ماه مبارک رمضان، به دلیل روزه دارای سعی کنید از خوردن ترشیجات، شیرینی های زیاد و چربی های اشباع شده (روغن های جامد، روغن های حیوانی...) خودداری نمایید.  در پخت غذاها از افزودن مقدار زیاد ادویه جات و نمک پرهیز کنید.  در فاصله افطاری تا زمان خواب حتماً حداقل سه تا چهار لیوان آب بنوشید. از غذاهای زیر که به طور سنتی در سفره افطار جای گرفته یکی را انتخاب و در هر وعده افطار یکی را میل نمایید، نه همه را. مثلاً: زولبیای بهداشتی یک دوم کوچک- بامیه تا دو عدد- خرما تا دو عدد- شیرینی خشک یک عدد- حلوا 30 گرم- شله زرد، فرنی و آش یک کاسه کوچک) از غذاهای پر حجم، آبکی و ترید در وعده افطار به شدت خودداری کرده یا در کمترین مقدار مصرف نمایید. هر شب قبل از خواب یک لیوان شیر یا یک دوم لیوان ماست میل نمایید.